Ney hakkında

 

Ney'in Kısa Tarihçesi

Ney: Bazı Türk lehçelerinde: "nai", "nay", "gagri tuiduk", ya da "karghy tuiduk" diye adlandırılan kargı sazlık kamışından yapılan üflemeli bir çalgıdır.
Kaşgarlı Mahmut, 11. yüzyılın başında yazdığı Divân-ı Lügati't-Türk adlı Türk kültür ve dilini anlatan eserinde, "Sagu" denilen, "Erler" için düzenlenen, ölüm, erdem ve acıları anlatan törenlerde Ney kullanıldığını aktarmıştır.

Türkler arasında "Sagu" törenleri "Yuğ" diye de bilinir. Bu törenlerde sölenen Sagut ya da Yağut adlı dörtlüklerden oluşan mersiyelere günümüz Türkçesinde "Ağıt" diyoruz. Hatta teselli etmek manasına gelen avutmak kelimesi ile ilintilendirince "Savutmak" ya da "Yavutmak" kelimelerinin "avutmak" kelimesi olarak günümüze taşındığını da söyleyebiliriz. Ney'den çıkan ses de gayet derin ve etkileyici olduğundan Türklerin bu törenlerde neden Ney üflediğini daha kolay anlayabiliriz.


Ney, Azerbaycan ve İran'da hüküm sürmüş Safevi Türk hanedanlığı ve Büyük Selçuklu Hükümdarlığı sayesinde İran’da da ciddi biçimde yayılmış olup Farsça "nâ" veya "nay" (kamış) adını almıştır. 
Memlük, Eyyubi, Selçuklu ve Osmanlı etkisiyle Arap toplumunda da yaygın hale gelen Ney, bu adı dışında Arapça üflemeli çalgıların hemen hepsi için kullanılan "mizmâr" sözcüğü, (nefes borusu, ses organı anlamında) ile de adlandırılmıştır.
Türkiye, Azerbaycan ve Kırım Türkçesinde ise her zaman Ney olarak anılmıştır.
Osmanlı etkisi ile Balkanlar'a kadar yayılan Ney; Boşnak, Hırvat, Yunan, Makedon ve Arnavutlar tarafindan "Ney", Sırplar ve Bulgarlar tarafından "Nai", Romanya’da ise "Nayu" olarak adlandırılır..

 

Ney enstrümanının en ilkel olan halinin tarihte ilk kez Sümer toplumunda M.Ö. 5000 yıllarından itibaren kullanıldığı sanılmaktadır ve bulunan en eski ney, M.Ö. 3000-2800 yıllarından kalan bugün Amerika'da Philadelphia Üniversitesi Müzesi'nde sergilenen neydir. Çalgının o dönemlerde de genellikle dinsel törenlerde kullanıldığı sanılmaktadır.
 

Günümüzde "Ney", Türk sazı olarak anılmaktadır. İngilizce Turkish Flute Almanca Türkische Flöte şeklinde çevrilen Ney hemen hemen bütün dünya dillerinde Türk Fülütü karşılıklarıyla bilinir. 

 

Ney tasavvuf müziğinin bir simgesi haline gelmiştir. Bir müzik aleti için kullanılan çalmak yerine, Ney için üflemek tabiri kullanılır. Burada üflemenin mecazi bir anlamı vardır. Kaynağını İslam'da Allah'ın insanı yaratırken ona ruhundan üflemiş olmasından alır.
Bu mecazdan etkilenilmesini sağlayan bir unsur da; flüt çalarken "Tü", yan flüt için "Ü" seslerinin ağızdan çıkması gibi ney üflenirken ağızdan "Hû" sesi çıkarılmasıdır.
Hû, tasavvufta "O" demektir ve Allah'ı tesbihen söylenir.

Ney ilkel bir çalgıdır… Dolayısı ile yan flüt, klarnet ve diğer daha sonradan ortaya çıkmış sistematikleşmiş çalgılar gibi tek bir teoriye oturtulup anlatılması mümkün değildir. Bu sebeple Ney tam ve doğru olarak ancak meşk yoluyla Ney ustaları ile birebir çalışarak öğrenilir. Diğer tüm müzik aletleri gibi Ney de evrim geçirmiştir. Türk Neyleri son yüzyılda revizeye uğramıştır. Kutb-i Nayi Niyazı Sayın şu anda 93 yaşında olup kendisi Ney sazını perde kaydırma sistemi ile revize etmiş bir şahıstır. Şu anki Ney perde sistemi ve ölçüleri Niyazi Sayın'a aittir.

Arundo Donex Ney Reed

​​Sazlıktaki Kargı Kamışları (Arundo Donax)

 

​Genel Bilgi

Ney, "kargı" denilen bir çeşit budaklı sazlık kamışından yapılır. Bu kamışın tür olarak Latince ismi arundo donax'tır.
Türkiye'de Güneydoğu, Akdeniz ve Ege bölgelerinde yetişir. Ayrıca Mısır (Nil nehri civarı), Suriye (Asi nehri civarı) ve Kıbrıs'tan (güneyden ve kuzeyden) neylik kamış toplanmaktadır.

 

Akortlarına göre çeşitli boylarda olan ney, dokuz boğumdan meydana gelmiştir. Türk ve Arap neylerinde, altısı üstte ve biri altta olmak üzere 7 delik mevcuttur. İran neyleri ise sadece 6 deliklidir. Kargı denilen kamışın içindeki süngerimsi kısım kamıştaki boğum çaplarına uyan açkılarla boşaltılır ve delikler açkı ile delinerek elde edilir. Buselik (Natürel Si) perdesinin düzgün çalınabilmesi için alt tarafa bir delik daha açılabilmektedir böylece 8 delik olmuş olur.
 

Kamışın iki ucunun zarar görmemesi için bu uçlara "Parazvane" denilen metal yüzükler yerleştirilir. Bu parazvaneler için genelde gümüş, pirinç ya da bafon (alpaka) metalleri tercih edilir.
Neye son yüzyıllarda eklenmiş üflemeyi kolaylaştırıcı önemli bir bölüm de başparedir. Başpareler manda boynuzundan, şimşir gibi bazı sert ağaçlardan ve son zamanlarda yaygınlaşan delrin denilen bir cins sert plastikten hatta epoxy karışımından yapılır. Ancak epoxy kanserojen bir maddedir ve hernekadar başparenize hoş bir görünüm verse de kesinlikle kullanılmamalıdır. Alt kalite neylerin başparelerinde normal plastik, PVC gibi malzemeler de kullanılmakla birlikte bir profesyonel için sayılan dört malzeme önerilmektedir.
Manda boynuzu başparenin kalitesini belirleyen en önemli etmenler, boynuzun 25 yaşlarında yani doğal ömrünün sonlarında ölmüş bir mandadan alınmış olması, yapısında çatlak ve kırık olmayacak şekilde sıkı olması ve ölçülere uygun olarak özenle hazırlanıp doğru şekilde cilalanmış olmasıdır.

Bir neyin düzgün akortlu olabilmesi için 9 adet boğumdan oluşması ve bu boğumların her birinin birbirlerine eşit olması şarttır ki böyle bir kamışın sazlıkta bulunması çok enderdir. Bu sebeple ney yapımcıları perde deliklerini açarken kaydırma denilen bir yöntem kullanarak neyin akordunu istenilen frekanslarda ayarlamaktadırlar. Bu sebeple aynı tür iki neyin işçiği birbirini tutmayacağı gibi, sesin akortu kamışın etli kısmının kalınlığına ve çapına bağlıdır. İdeal ölçülerde bir neyin fiyatı çok yüksektir ve bulunması çok zordur.
 

Profesyonel kalitede bir neyde aranacak özellikler; kamışın sarı renkli ve sık lifli olması, çok kalın ya da ince olmaması, boğum boylarının eşit ve boğum genişliklerinin yukarıdan aşağı doğru orantılı biçimde azalmasıdır. Neyin kalın veya ince olması, inebildiği en kalın yani pes sesi ve çıkabildiği en ince yani tiz sesleri etkilemektedir.

NEYLER 2.jpg

 

Ney Çeşitleri

Başlıca 13 çeşit ney vardır. Kısadan uzuna doğru ana ahenk ve ara ahenk (mabeyn) Ney çeşitleri aşağıdaki fotoğraftaki gibidir.
Neylerin uzunlukları yaklaşık ölçülerdir. Kamış çapına ve hacmine bağlı olarak bu oranlar artı ya da eksi değişkenlik gösterirler.
Neylerin boyları uzadıkça ses elde edilmesi, kontrolü ve parmakların perdelere rahatça ulaşıp kıvrak hareket edebilmesi zorlaşmaktadır. Bu nedenle Neye yeni başlayacak bir kişiye "Mansur" veya "Kız" Ney gibi orta-üst uzunlukta Neyler tavsiye edilmektedir. Bu neylerde hakimiyet sağlayan kişi daha kısa neylerde kolayca başarılı olabilir. "Şah" Ney günümüzde bazı usta neyzenler tarafından solo olarak kullanılmakta, "Davud" Ney çok nadiren kullanılmakta, "Davud-Bolahenk Mabeyni" ile "Bolahenk" Neyler ise hemen hiç kullanılmamaktadırlar. Klasik Osmanlı Musıkisi icracıları genellikle "Kız", "Yıldız" ve "Sipürde" ahenklerinde icra ettiklerinden bu ahenklerdeki Neyler en çok kullanılanlardır.
Son yıllarda iletişim ve ulaşımın gelişmesine de bağlı olarak Ney enstrümanı batılılar tarafından da hayli ilgi odağı olmuştur. Sufi yani tasavvuf geleneğinin temel çalgısı olan Ney, Sufi kültürüne ilgi duyan yabancılar tarafından öğrenilmekteydi. Ancak günümüzde modern müzik icralarında da ney batı müziğindeki yerini almıştır.

NEY ÇEŞİTLERİ.png

 

Ney'de Parmakların Kullanımı ve Sesler

Ney icra olanakları açısından zengin ve teknik yönden güçlü bir çalgıdır. Neyden sağlıklı bir ses çıkarılması bu çalgıya yeni başlayan birinin karşılaşacağı ilk engeldir. Kişisel seçime bağlı olarak sağ ya da sol üflemeyi seçtikten sonra neyzen adayının kendi dudak ve diş yapısına uygun dudak pozisyonunu ve üfleme açısını deneme yanılma yoluyla bulması ve bu pozisyonu pürüzsüz bir ses çıkartacak şekilde oturtması ilk aşamada kazanılması gereken bir beceridir. Bu sebeple Neyden çıkarılması en kolay ses olan "neva" (Re / Sol) sesi yani bütün parmaklar açık iken çıkarılabilen en pes ses üzerine yoğunlaşılmalıdır.
Daha sonra perdeler gittikçe kapatılarak peste doğru "nim hicaz" (Do diez / Fa diez), "çargah" (Do / Fa), "segah" (Si / Mi), "kürdi" (Si bemol / Mi bemol), "dügah" (La / Re) ve "rast" (Sol / Do) sesleri sürekli üflemek suretiyle oturtulmalı, her durumda hatasız çıkartılabilir hale getirilmelidir. Bu aşamadan sonra neyzen adayı zor yolu seçerek dem sesler denilen ve "acem aşiran" perdesinden aşağıya doğru pestleşen perdelere yoğunlaşabilir ya da "neva"dan tiz perdeleri ekleyerek ses üflemeye devam edebilir.


Deliklerin belli ölçülerde kapatılması ve üfleme açısının içe veya dışarı çevrilmesi ile Türk Sanat Müziğindeki 9 komalık sistemdeki ara sesler icra edilebilmektedir.


Neyde eser icra edilmesi, aşılması kişinin yeteneğine göre ortalama iki, üç ya da dört yıl süren teknik zorlukların ortadan kalkmasından sonra anlam kazanır. Çünkü teknik zorlukları aşmamış bir neyzen adayının ses rengi, müzikalite, nüanslar ve ney tavrı gibi ileri aşama noktalarda başarı göstermesi beklenemez. Bu süreç geride kalana kadar bazı icrası kolay eserler etüd olarak çalışılabilir.


Ney keman gibi perdesiz bir çalgıdır; Yani nefes ve parmakların ince ayarlı hareketleriyle belli aradaki her frekansı üretebilir. Hangi frekansı çıkaracağını kulağıyla bilmeyenler zorlanacaktır. Öğrenilmesi bu yüzden güç bir çalgı olduğu için müzik konusunda yeteri kadar bilgi ve beceri birikimi olmayan birinin mutlaka bir eğitmen gözetiminde çalışması gerekir.

Ney perdesiz yani ara sesleri de çıkartabilen bir çalgıdır. Dolayısıyla ney ile Klasik Osmanlı Müziği yanında Batı Müziği, Popüler Müzik, Caz Müziği, Halk Müziği gibi pek çok türün ses sistemleri de icra edilebilir. Neyde transpozisyon (göçürüm) farklı boylarda neylerin eserin ahengine (tonuna) göre seçilmesi yoluyla ya da neyzenin çok zor olan dudak transpozisyonunuda icra etmesiyle elde edilir. Neyin ortalama 2,5 oktav olan ses genişliği neyzenin ustalığına bağlı olarak 3 oktava kadar çıkabilmektedir. Ancak transpozisyona geçmeden önce Neyi üflediğinizde seslerin tam kararında ve doğru çıkarılması gerekir. 

Neyde sesler dem ses denilen temel sesler ve bunların doğuşkanlarından elde edilir. Perde olarak da adlandırılan delikler nefesin çıkacağı noktaları belirtip neyin iç kısmındaki hava sütununun uzunluğunu tayin ederler. Üfleme şiddetine göre aynı perdeden doğuşkanlar sırasına göre pek çok ses elde edilir. En hafif üflemede önce sesin kendisi ya da temel ses, daha şiddetli üflendiğinde onun sekizlisi, sonra bir önceki sesin beşlisi ve son olarak aynı oktavın sekizlisi en çok kullanılan sesleri oluşturur. Bundan daha şiddeti üflendiğinde çıkan tüm sesler bir fisagor koması pes çıkacağı için dik düşünülerek üflenmelidir. Böylece kaba rasttan tiz nevaya kadar iki buçuk oktav olan ses sahası, üç oktava yakın bir noktaya kadar genişletilebilir. Tampere sisteminde icra edilirken perdelere yarım basma ya da dudak - başpare açısını değiştirme gibi yöntemler uygulanır.

notalar.jpg

 

Ney'de Yanma Nedir?

Neyin sesi pek çok enstrumanda olduğu gibi çalındıkça güzelleşir. Ancak tınısal karakterdeki bu değişim Neyde çok belirgindir. Üflendikçe Neyin ses kutusu denilen ilk boğumundan başlayarak kamışın iç kısmı zamanla kararır. "Yanma" denilen bu olay neyzenin soluğundaki asidin kamış iç yüzeyine nüfuz ederek ince bir tabakayı hafifçe oksidasyona uğratmasından kaynaklanır. Bu durum çok yavaş bir süreç içinde gerçekleşir ve Ney üflenmeye başlandıktan ortalama 6 ay sonra genellikle küçük bir leke olarak başlar. Bu süreç tamamlanana yani Neyin tüm iç kısmı kararana kadar geçen zamanda Neyden çıkan ses gittikçe farklılaşarak yanık ve doğuşkanlar yönünden zengin, etkileyici bir karakter kazanır. Ancak Ney hususunda usta olmayanlar bunu mantar-küf zannederek temizlemeye kalkarlar ki bu çok yanlıştır, üfleye üfleye Neye kazandırdığınız o ahengi de bir anda silip götürmüş olursunuz.

Ney Bakımı

Kargı kamıştan yapılan ney selüloz bazlıdır. Bu sebeple ısı ve nem değişiklikleri Ney'inizi doğrudan doğruya etkiler. Aşırı kuruluk ve aşırı nem Ney'e zarar verir. Bu sebeple Ney yağlanır. Nefesinizden çıkan nem Ney müzik kutusunda küflenme dediğimiz bir tür mantar oluşturabilir. Bu sebeple Ney havadar bir ortamda tutulmalıdır. Koşullara bağlı olarak ney eğilip yamulabilir. Bu sebeple Ney'inizi üflemediğiniz zamanlar ne şekilde saklayacağınız önemlidir. Nadiren olsa da zamanla herhangibir sebeple neyinizde çatlamalar oluşabilir. Ney ustaları bunları tamir edebilirler.
 

 

Ney'in Yağlanması
 

Yağlama en önemli bakım kuralıdır. Yağ; Ney kamışının gözenekli yapısına nufuz ederek Ney'i korur. Ancak bu yağın asit değeri düşük ince bir yağ olması gerekmektedir. Aksi halde yağ Ney dokusuna istenildiği gibi nufuz etmez hem de Ney yüzeyinde bir tabaka oluşturur ve bu tabaka daha çok pislik tutar.  Bu sebeple fındık yağı, susam yağı, badem yağı veya mısırözü yağı tercih edilmektedir. Ney'e güzel koku vermesi için kullanılan gül ve benzeri kokulu yağlar bir süre sonra üflerken sizi bayar. Bu sebeple kokusuz yağları tercih ediniz.
Yeni açılmış bir Ney'i ilk 3 ayda haftada 1 kere yağlamalısınız.
3 aydan sonra bunu 2-3 haftada 1 kere yapabilirsiniz.
1 yıldan sonra ise ayda bir kere yağlamanız yeterlidir
Neyi'nizi ne kadar sık üflerseniz o kadar az sıklıkta yağlamayı gerektirir.
En iyi yağlama şekli alacağınız Ney'den uzun ve geniş bir PVC borunun açık olan bir tarafını kapatarak onu yağ tankı gibi kullanmanızdır. Ney'inizi tamamen yağın içine batırıp 10 dakika kadar bekleyin. Sonra neyinizi çıkarın. Neva deliğinden başaşağı olarak bir yere asıp yağın süzülmesi için en az 4-5 saat dinlenmeye bırakın. Böyle bir tank yapma imkanınız yok ise Ney'inizin bütün deliklerini bantlayın. Alt kısmını parmağınızla kapatın ve müzik kutusundan biraz yağ dökün. Ney'inizi hareket ettirerek yağın iç yüzeyin tamamına ulaşmasını sağlayın. Bu yöntem de işinizi görecektir.

 


Ney'de Küflenme
 

Üflediğiniz nefesin neminden, ortamın rutubetinden ya da neyinizi kapalı ortamda uzun süre tutmanızdan dolayı Ney küflenebilir. Ney yanması ve Ney'inizin küflenmesini birbirine karıştırmayın. Küf sarımsı yeşil kenarı koyu hatta pamuksu bir katman olarak görülür ve genellikle müzik kutusunda oluşur. Bu durumda Ney ılık sabunlu su ile iyice yıkanabilir ve küf temizlenir. Daha sonra Ney iyice kurumaya bırakılır ve güzelce yağlanır. Neyin içine temizlemek için sakın sert bir cisim sokmayınız, bu müzik kutusuna ve içerideki boğumlara zarar verebilir ve akortu bozar. Ney'inizi küften korumak için havadar bir ortamda tutunuz. Rutubetli ortamlarda bırakmayınız. Üfledikten hemen sonra kesinlikle kılıfına koymayınız. Biryere taşımıyorsanız kılıfında uzun süre tutmayınız. Kılıfının iki ucunda havalandırma deliği olduğundan emin olunuz.

 


Ney'de Eğilme ve Yamulma
 

Selüloz yani bitki bazlı olan Ney doğru saklanmaz ise eğilme ve yamulma yapabilir. Özellikle kamış olgunlaşmadan kesilmiş ise, tam olarak kurutulmadan açılmış ise, 3 yaşından daha yeni ise, saklandığı koşullar bu bozulmaya sebep olabilir. Akort olarak birşey farketmez ancak görsel yönden sizi rahatsız edebilir. Bu sebeple Ney bir yere dayalı olarak uzun süre bırakılmamalı, masa gibi düz biryere konulacak ise başparesinin masa dışına getirilip neyin yüzeye tam olarak yatırılması, yan askıda ise askı aralıklarının ne çok dar ne de çok geniş olmaması gerekmektedir. En güzel saklama şekli Ney'inizi neva perdesinden başaşağı asmanızdır. 
Ney'inizde oluşabilecek eğilme ve yamulmaları kesinlikle kendiniz düzeltmeye kalkmayın. Kırabilirsiniz. Ses olarak hiçbir sorun oluşturmayan bu durum görsel olarak sizi çok rahatsız ediyor ise bir ustadtan düzeltmesi için yardım isteyin.

 


Ney'de Çatlama
 

Çeşitli nedenlerle Ney'inizde çatlama meydana gelebilir. Bu çatlaklar onarılmaz ise çatlaklar ilerler ve Ney kullanılmaz hale gelebilir. Ney ustaları bu çatlakları duruma göre onarabilirler. Bu sebeple özellikle iyi bir Ney'iniz var ise ve çatlak oluştu ise ihmal etmeden muhakkak bir ustaya onarması için veriniz.